Może się zdarzyć, że dla działki, którą kupiliśmy (lub planujemy kupić) nie został jeszcze uchwalony plan zagospodarowania przestrzennego. Plany uchwalone przed 1 stycznia 1995 roku wygasły z końcem roku 2003. Z tego powodu wiele gmin w Polsce nie ma planów zagospodarowania przestrzennego – są one dopiero przygotowywane.
W takiej sytuacji można sprawdzić zapisy studium uwarunkowań
i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Jest to uchwała rady gminy obejmująca cały teren gminy, wyznaczająca przeznaczenie obszaru, jednak w bardziej ogólny sposób niż miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Zarówno studium jak i  plan są jawne i dostępne dla wszystkich.
  

Problem powstaje, gdy kupujemy działkę pod zabudowę i chcielibyśmy szybko rozpocząć realizację naszych planów. Studium uwarunkowań określa przeznaczenie danego terenu w bardzo ogólny sposób. Jeśli chcemy sprawdzić, czy działka nadaje się pod konkretną zabudowę, musimy uzyskać decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla naszej inwestycji. Pocieszający jest to, że wydanie decyzji jest bezpłatne ( w przypadku inwestycji mieszkaniowych) oraz fakt, że możemy ją uzyskać zanim kupimy działkę.
Ponadto możemy zadzwonić do urzędu gminy/miasta i zapytać o kilka podstawowych spraw – zaoszczędzimy w ten sposób dużo czasu. Przede wszystkim dowiedzmy się, czy jest przygotowywany nowy plan; jeśli tak – to na jakim etapie się znajduje.
Jeśli prace nad nim byłyby zaawansowane, raczej nie uzyskamy decyzji o warunkach zabudowy – będziemy musieli poczekać na plan. Zapytajmy również (w wydziale budownictwa), czy jest szansa, że na danej działce w ogóle będzie można coś wybudować.

W celu uzyskania decyzji powinniśmy wystąpić odpowiednio do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Do wniosku musimy dołączyć kopię mapy zasadniczej z zaznaczonym obszarem planowanej zabudowy oraz ogólny opis planowanej budowy.

Decyzja zostanie wydana w oparciu o szereg warunków dotyczących przede wszystkim sąsiedztwa naszej działki. Ogólnie mówiąc, przedłożony przez nas projekt budowy powinien spełniać tzw. warunek dobrego sąsiedztwa, czyli nasz dom będzie musiał przypominać domy sąsiednie.

• żadna z sąsiednich działek dostępnych z tej samej drogi publicznej nie jest w ogóle zabudowana;

• zabudowa sąsiednich działek nie pozwala określić wymagań dotyczących nowej zabudowy w zakresie kontynuacji funkcji, parametrów, cech i wskaźników kształtowania zabudowy oraz zagospodarowania terenu, w tym gabarytów i formy architektonicznej obiektów budowlanych, linii zabudowy oraz intensywności wykorzystania terenu

• uzbrojenie terenu, na którym znajduje się działka nie jest wystarczające dla planowanej przez nas budowy.
  
  Decyzja o warunkach zabudowy jest dokumentem niezbędnym do uzyskania pozwolenia na budowę. Określa ona w jakim procencie można zabudować działkę, wysokość i szerokość budynku, rodzaj dachu, jakie urządzenia trzeba zainstalować na działce(szambo, studnia), sposób dostępu do drogi publicznej, wymagania dotyczące ochrony osób trzecich i wiele innych.
  W sytuacji, kiedy nie został jeszcze uchwalony plan zagospodarowania, korzyści może odnieść osoba starająca się
  o odrolnienie gruntu. Oznacza to, że jeśli zakupimy działkę rolną (ceny tych działek są znacznie niższe niż ceny działek budowlanych), mamy okazję do dokonania zmiany jej przeznaczenia. Jeśli gmina jest w trakcie opracowywania planu zagospodarowania, należy złożyć podanie o zmianę przeznaczenia gruntu.